"Hãy tự biết mình", tiếng Hy Lạp cổ là γνῶθι σεαυτόν (gnōthi seauton), là một câu châm ngôn được khắc ở đền thờ thần Apollo tại Delphi, miền trung Hy Lạp. Nhiều học giả cho rằng nghĩa ban đầu của nó khá khiêm tốn: hãy biết mình là người phàm, có giới hạn, đừng tự coi mình ngang thần thánh. Chỉ về sau, qua các đối thoại của Plato, câu này mới mang nghĩa quen thuộc hôm nay là tự soi xét tâm hồn mình.
Dòng chữ nằm ở đâu, ai ghi lại
Không ai còn thấy tận mắt dòng chữ gốc. Ta biết đến nó qua các tác giả cổ đại. Nguồn cụ thể nhất là Pausanias, nhà du ký người Hy Lạp sống thời La Mã, trong bộ Mô tả Hy Lạp (quyển 10, chương 24) viết khoảng thế kỷ 2 sau Công nguyên. Ông kể rằng ở tiền sảnh đền Apollo có khắc những câu châm ngôn có ích cho đời sống, trong đó có "Hãy tự biết mình" và "Không gì quá mức".
Ngôi đền Pausanias thấy không phải ngôi đền đầu tiên. Đền ở Delphi đã bị cháy và động đất phá hỏng nhiều lần; công trình mà khách tham quan thấy phần nền và vài cột dựng lại hôm nay là đền được xây lại vào thế kỷ 4 trước Công nguyên. Vì thế không thể nói chắc dòng chữ đã có từ bao giờ, chỉ biết đến thời Plato (thế kỷ 4 TCN) nó đã rất nổi tiếng.
Ba câu châm ngôn đi cùng nhau
"Hãy tự biết mình" không đứng một mình. Các nguồn cổ thường nhắc nó cùng hai câu khác:
| Tiếng Hy Lạp (phiên âm) | Nghĩa | Ý thường được hiểu |
|---|---|---|
| Gnōthi seauton | Hãy tự biết mình | Biết thân phận, giới hạn của mình |
| Mēden agan | Không gì quá mức | Giữ chừng mực trong mọi việc |
| Engyē para d'atē | Bảo lãnh thì tai hoạ ở kề | Đừng hứa hẹn, cam kết quá sức (nghĩa còn được bàn) |
Đặt ba câu cạnh nhau, ta thấy một giọng chung: chúng đều là lời nhắc thận trọng gửi người phàm đến xin sấm. Hãy biết mình là ai, đừng quá đà, đừng hứa điều mình không giữ nổi. Điều này làm cách hiểu "biết mình là người, không phải thần" trở nên hợp lý. Trong thần thoại Hy Lạp, tội lớn nhất của con người là hubris, sự ngạo mạn vượt quá phận người, và thần linh thường trừng phạt nó.
Ai là tác giả: chuyện Bảy nhà hiền triết
Người Hy Lạp cổ gán câu này cho "Bảy nhà hiền triết" (Seven Sages), một nhóm nhân vật thế kỷ 7–6 TCN gồm những tên như Thales xứ Miletus, Solon xứ Athens, Chilon xứ Sparta. Plato, trong đối thoại Protagoras (đoạn 343a–b), kể rằng các vị hiền triết này đã cùng nhau đến Delphi và dâng những câu châm ngôn ngắn gọn ấy cho thần Apollo.
Nhưng các nguồn không thống nhất câu nào của ai. Có nguồn gán "Hãy tự biết mình" cho Thales, có nguồn cho Chilon, có nguồn cho Solon, thậm chí có người nói đó là lời của chính nữ tư tế Pythia. Danh sách bảy người cũng thay đổi tuỳ tác giả. Cách nói an toàn nhất là: đây là một câu châm ngôn khuyết danh của Hy Lạp cổ, được truyền thống gán cho các nhà hiền triết đời đầu.
Plato biến câu châm ngôn thành câu hỏi triết học
Chính qua Plato mà "Hãy tự biết mình" trở thành hạt nhân của triết học phương Tây. Ba chỗ đáng đọc:
- Phaedrus (229e–230a): Khi được hỏi có tin các chuyện thần thoại không, Socrates nói ông chưa có thì giờ để giải thích chúng, vì theo lời khắc ở Delphi, ông còn chưa biết được chính mình. Ông muốn biết mình là một con quái vật phức tạp hơn cả Typhon, hay là một sinh vật hiền lành, giản dị hơn.
- Charmides (164d–165a): Nhân vật Critias cho rằng câu khắc thật ra là lời chào của thần gửi người vào đền, và nó có nghĩa giống như "hãy chừng mực, tự chủ" (sōphrosynē).
- Alcibiades I (khoảng 132c–133c): Socrates dùng hình ảnh con mắt muốn nhìn thấy chính nó thì phải nhìn vào con ngươi của một con mắt khác, như nhìn vào gương. Tâm hồn muốn biết mình cũng cần nhìn vào một tâm hồn khác. Lưu ý: giới nghiên cứu còn tranh cãi đối thoại này có thật do Plato viết hay không.
Hình ảnh con mắt trong Alcibiades I đặc biệt đáng nhớ, vì nó nói một điều mà tâm lý học thế kỷ 20 mới đưa vào đo đạc: có những phần của mình ta chỉ thấy được qua người khác. Còn câu nổi tiếng của Socrates về việc biết rằng mình không biết là một chủ đề riêng, không bàn ở đây.
Câu châm ngôn đi qua hai nghìn năm
Từ Hy Lạp, câu này sang La Mã thành nosce te ipsum hoặc temet nosce. Nhà thơ trào phúng Juvenal, khoảng đầu thế kỷ 2, viết trong bài châm biếm thứ 11 rằng câu "hãy tự biết mình" đã từ trời rơi xuống, ý nói nó quý như lời thần ban.
Một chi tiết thú vị thuộc về khoa học: năm 1735, nhà thực vật học Thuỵ Điển Carl Linnaeus, trong Systema Naturae, khi xếp loài người vào bảng phân loại, không mô tả con người bằng hình thể như các loài khác mà ghi một lời dặn: Nosce te ipsum. Ý ông là con người được nhận ra qua khả năng tự biết mình. Về sau ông đặt tên khoa học Homo sapiens, "người khôn ngoan".
| Thời điểm | Mốc |
|---|---|
| Thế kỷ 7–6 TCN | Truyền thống gán câu châm ngôn cho Bảy nhà hiền triết |
| Thế kỷ 4 TCN | Plato đưa câu này vào nhiều đối thoại; đền Apollo được xây lại |
| Đầu thế kỷ 2 | Juvenal nhắc câu châm ngôn như lời từ trời |
| Thế kỷ 2 | Pausanias tả các câu khắc ở tiền sảnh đền |
| 1735 | Linnaeus ghi "Nosce te ipsum" khi mô tả loài người |
| 1987 | Khu di chỉ Delphi được UNESCO công nhận di sản thế giới |
Hai cách hiểu, hai cách sống
Đặt cách hiểu cổ và cách hiểu nay cạnh nhau sẽ thấy chúng không loại trừ nhau mà bổ sung cho nhau:
- Biết giới hạn: biết mình là người, có thể sai, có thể chết, có những việc vượt quá sức. Đây là khiêm tốn, gần với câu "không gì quá mức" khắc bên cạnh.
- Biết nội tâm: biết mình muốn gì, sợ gì, vì sao hành động như vậy. Đây là tự nhận thức theo nghĩa hiện đại.
Người chỉ có vế thứ hai có thể hiểu mình rất kỹ mà vẫn ngạo mạn. Người chỉ có vế thứ nhất có thể khiêm tốn mà không biết mình thật sự muốn sống thế nào. Câu châm ngôn đứng lâu được có lẽ vì nó chứa cả hai.
Góc nhìn hôm nay: dùng ba câu Delphi như một phép thử
Trước một quyết định lớn như nhận việc mới, vay tiền, hứa giúp ai một chuyện dài hơi, có thể tự hỏi ba câu dựa trên ba câu khắc:
- Biết mình: "Mình làm việc này vì điều mình thật sự cần, hay vì muốn người khác nhìn mình theo một cách nào đó?"
- Không quá mức: "Nếu làm, đâu là mức vừa đủ? Mình sẽ dừng ở đâu?"
- Đừng hứa quá sức: "Nếu mọi thứ tệ hơn dự tính, mình còn giữ được lời hứa này không?"
Ghi câu trả lời ra giấy trước khi quyết định. Ba câu hỏi này không cho đáp án, nhưng thường làm lộ ra chỗ mình đang tự lừa. Nếu có dịp đến Hy Lạp, khu di chỉ Delphi và bảo tàng khảo cổ tại chỗ mở cửa cho khách; đứng trên nền đền Apollo nhìn xuống thung lũng ô liu, ta dễ hiểu vì sao người xưa thấy mình nhỏ bé. Muốn đọc nguồn, hãy tìm bản dịch các đối thoại Phaedrus và Charmides của Plato, cả hai đều ngắn và dễ đọc.
Câu hỏi thường gặp
"Hãy tự biết mình" là câu của ai?
Đây là câu châm ngôn khắc ở đền Apollo tại Delphi, Hy Lạp. Người Hy Lạp cổ gán nó cho Bảy nhà hiền triết, nhưng các nguồn không thống nhất là của Thales, Chilon hay Solon. Cách nói đúng nhất là một châm ngôn khuyết danh của Hy Lạp cổ.
Câu "Hãy tự biết mình" ban đầu có nghĩa gì?
Nhiều học giả cho rằng nghĩa ban đầu là hãy biết mình là người phàm, có giới hạn, đừng ngạo mạn trước thần linh. Nghĩa tự soi xét nội tâm được phát triển về sau, chủ yếu qua các đối thoại của Plato.
Đền Delphi còn khắc những câu nào khác?
Hai câu hay được nhắc cùng là "Không gì quá mức" và "Bảo lãnh thì tai hoạ ở kề". Pausanias, nhà du ký thế kỷ 2, mô tả các câu này ở tiền sảnh đền Apollo.
"Nosce te ipsum" là gì?
Đó là bản tiếng Latinh của "Hãy tự biết mình". Năm 1735, Carl Linnaeus ghi câu này trong Systema Naturae khi mô tả loài người, thay cho mô tả hình thể như với các loài khác.
Có thể xem dòng chữ gốc ở Delphi không?
Không, dòng chữ gốc không còn. Hôm nay khách đến Delphi chỉ thấy nền và vài cột dựng lại của đền Apollo xây thế kỷ 4 TCN. Ta biết về các câu khắc qua lời kể của các tác giả cổ đại.
