Khi tự xét mình sau một chuyện không như ý, hỏi "Điều gì đã xảy ra, điều gì mình làm được tiếp theo?" thường giúp ích hơn hỏi "Tại sao mình lại như thế?". Lời khuyên này được Tasha Eurich phổ biến trong cuốn Insight (2017), và nó có cơ sở trong các nghiên cứu về nghĩ quẩn: câu hỏi "tại sao" trừu tượng dễ kéo người ta vào vòng lặp tự trách, còn câu hỏi cụ thể về cái gì, thế nào dễ dẫn tới hành động. Đây không phải luật tuyệt đối, nhưng là một cách đổi câu hỏi rất dễ áp dụng.
Vấn đề của câu hỏi "tại sao"
Câu "tại sao" nghe có vẻ sâu sắc. Nhưng khi đặt vào chính mình, nó có hai điểm yếu.
Thứ nhất, ta thường không có cách nào biết chắc câu trả lời. Năm 1977, Richard Nisbett và Timothy Wilson tổng hợp nhiều thí nghiệm cho thấy người ta rất hay đưa ra lý do nghe có lý cho hành vi của mình, trong khi yếu tố thật sự tác động lại khác (xem bài "Tự nhận thức là gì" trong chuyên mục). Hỏi "tại sao mình nổi nóng" thì não sẽ tìm ra một lý do, nhưng đó có thể là lý do đẹp nhất chứ chưa chắc là lý do đúng.
Thứ hai, "tại sao" dễ trượt thành phán xét. "Tại sao mình lại làm hỏng?" rất nhanh thành "Tại sao mình lúc nào cũng vậy?", rồi thành "Mình là loại người gì?". Câu hỏi bắt đầu là để hiểu, nhưng kết thúc ở một bản án về con người mình.
Nghiên cứu về nghĩ quẩn nói gì
Bằng chứng vững nhất cho lời khuyên này không nằm trong sách của Eurich, mà trong nghiên cứu lâm sàng về nghĩ quẩn (rumination).
- Susan Nolen-Hoeksema, nhà tâm lý học Mỹ, từ cuối thập niên 1980 tới đầu thập niên 2000, cho thấy những người có thói quen đáp lại tâm trạng buồn bằng cách nghiền ngẫm "vì sao mình buồn, buồn thế này nghĩa là gì" có nguy cơ buồn kéo dài và trầm cảm cao hơn. Nghĩ nhiều về cảm xúc của mình không làm nó dịu đi.
- Edward Watkins (Đại học Exeter, Anh) đi xa hơn: ông phân biệt hai kiểu nghĩ lặp lại. Kiểu trừu tượng, đánh giá (vì sao, nghĩa là gì, hậu quả cho mình) và kiểu cụ thể, trải nghiệm (chuyện gì đã diễn ra, theo trình tự nào, mình đã làm gì). Trong các thí nghiệm của Watkins và cộng sự đầu thập niên 2000, cùng là nghĩ về một chuyện buồn, nhóm được hướng dẫn nghĩ kiểu cụ thể hồi phục tâm trạng tốt hơn nhóm nghĩ kiểu trừu tượng. Bài tổng quan năm 2008 của ông trên Psychological Bulletin gom các bằng chứng này.
Cần nói rõ hai điều. Một, các nghiên cứu này chủ yếu bàn chuyện cảm xúc tiêu cực và trầm cảm, chưa phải mọi kiểu tự xét. Hai, Watkins cũng chỉ ra rằng suy nghĩ trừu tượng không xấu trong mọi trường hợp; khi mọi chuyện đang ổn, nghĩ về ý nghĩa có thể có ích. Vấn đề nằm ở chỗ dùng "tại sao" đúng lúc mình đang rối.
Đổi câu hỏi: bảng chuyển "tại sao" sang "cái gì"
Cách làm rất đơn giản: giữ nguyên chuyện mình muốn hiểu, chỉ đổi khung câu hỏi.
| Câu hỏi "tại sao" | Câu hỏi "cái gì / thế nào" |
|---|---|
| Tại sao mình lại nổi nóng với con? | Lúc đó chuyện gì vừa xảy ra trước? Mình đã mệt tới mức nào? |
| Tại sao mình không được thăng chức? | Những người được chọn đã làm gì mà mình chưa làm? Mình hỏi ai để biết rõ hơn? |
| Tại sao mình cứ trì hoãn việc này? | Phần nào của việc này làm mình ngại nhất? Bước nhỏ nhất làm được trong mười phút là gì? |
| Tại sao mình lúc nào cũng lo? | Lúc này mình đang lo chuyện gì cụ thể? Trong đó phần nào mình tác động được? |
| Tại sao mình lại chọn sai? | Lúc chọn mình đã biết những gì, chưa biết những gì? Lần sau cần biết thêm gì trước khi chọn? |
Để ý cột bên phải: mỗi câu đều có thể trả lời bằng sự kiện, không cần đoán động cơ sâu xa, và hầu hết đều mở ra một việc làm được. Chính vì vậy chúng ít khi dẫn tới tự trách.
Khi nào "tại sao" vẫn cần thiết
Đổi câu hỏi không có nghĩa là cấm chữ "tại sao". Có những lúc nó cần:
- Khi tìm nguyên nhân của một sự việc bên ngoài. Tại sao chiếc máy hỏng, tại sao kế hoạch trễ hạn: đây là câu hỏi kỹ thuật, có thể kiểm chứng.
- Khi đã bình tĩnh và có dữ liệu. Sau khi đã trả lời các câu "cái gì" qua nhiều lần, một khuôn lặp lộ ra. Lúc đó hỏi "vì sao khuôn này lặp lại" có căn cứ hơn.
- Khi có người khác cùng xét. Một người bạn, một nhà trị liệu có thể giúp kiểm lời giải thích của mình, điều khó tự làm một mình.
Một kỹ thuật liên quan là tự xa cách: nghĩ về việc của mình như thể đó là việc của một người khác, ví dụ gọi mình bằng tên ở ngôi thứ ba. Kỹ thuật này được nghiên cứu nhiều bởi Ethan Kross và Igor Grossmann, và được bàn riêng ở chuyên mục Khoa học về sự khôn ngoan.
Nguồn gốc lời khuyên và những chỗ cần thận trọng
Eurich kể rằng nhóm bà nhận thấy những người được đánh giá là tự nhận thức cao hay dùng câu hỏi "cái gì" khi nói về mình, còn chữ "tại sao" xuất hiện ít. Đây là quan sát định tính từ phỏng vấn, không phải thí nghiệm có nhóm đối chứng, nên chỉ nên coi là gợi ý. Phần có bằng chứng thực nghiệm chắc hơn là hướng nghiên cứu của Nolen-Hoeksema và Watkins về nghĩ quẩn.
Cũng nên nhớ: với người đang trầm cảm hay lo âu kéo dài, đổi câu hỏi là một mẹo nhỏ, không thay được việc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Liệu pháp tập trung vào nghĩ quẩn mà Watkins phát triển được thực hiện có hướng dẫn chuyên môn, không phải tự làm theo một bảng trên mạng.
Góc nhìn hôm nay: bài tập ba câu sau một chuyện không như ý
Lần tới khi có chuyện làm bạn bực hoặc buồn, thay vì nằm nghĩ "tại sao", lấy giấy hoặc điện thoại ghi lần lượt:
- Chuyện gì đã xảy ra? Ghi như một người quay phim: ai nói gì, lúc mấy giờ, mình làm gì. Không ghi tính từ đánh giá.
- Lúc đó mình cảm thấy gì, trong người ra sao? Gọi tên cảm xúc và cảm giác cơ thể (nóng mặt, tim đập nhanh). Chỉ ghi, không giải thích.
- Việc nhỏ nhất làm được tiếp theo là gì? Một tin nhắn xin lỗi, một câu hỏi cần đặt cho ai đó, hoặc đơn giản là đi ngủ sớm.
Làm vậy trong vài tuần, rồi đọc lại. Thường bạn sẽ thấy những điều kiện lặp lại, chẳng hạn mình hay nổi nóng vào cuối ngày khi đói. Đó là hiểu mình thật, và nó đến từ dữ liệu chứ không đến từ một câu "tại sao" day dứt lúc nửa đêm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nên hỏi "cái gì" thay vì "tại sao" khi tự xét mình?
Vì "tại sao" khi đặt vào chính mình thường không có câu trả lời kiểm chứng được và dễ trượt thành tự trách. Câu hỏi "cái gì", "thế nào" buộc ta nhìn vào sự kiện cụ thể và thường mở ra một việc làm được.
Lời khuyên "hỏi cái gì, đừng hỏi tại sao" là của ai?
Lời khuyên này được Tasha Eurich phổ biến trong cuốn Insight năm 2017. Cơ sở thực nghiệm chắc hơn nằm ở nghiên cứu về nghĩ quẩn của Susan Nolen-Hoeksema và Edward Watkins.
Nghĩ quẩn là gì?
Nghĩ quẩn là thói quen nghiền ngẫm lặp đi lặp lại về cảm xúc tiêu cực, nguyên nhân và hậu quả của nó mà không đi tới giải pháp. Nghiên cứu cho thấy nó làm tâm trạng buồn kéo dài hơn và liên quan tới trầm cảm.
Có phải không bao giờ nên hỏi "tại sao" về bản thân?
Không. "Tại sao" có ích khi đã bình tĩnh, khi đã có nhiều quan sát cụ thể, hoặc khi có người khác giúp kiểm lời giải thích. Vấn đề là dùng nó đúng lúc đang rối và chỉ dựa vào cảm giác.
