Nghịch lý Solomon là hiện tượng người ta suy nghĩ khôn ngoan hơn về rắc rối của người khác so với rắc rối của chính mình, dù hai rắc rối giống hệt nhau. Tên gọi và bằng chứng thực nghiệm đầu tiên đến từ nghiên cứu của Igor Grossmann và Ethan Kross, công bố năm 2014 trên tạp chí Psychological Science. Nói theo kiểu Việt Nam: "khuyên người thì sáng, việc mình thì mờ", hay "bụt chùa nhà không thiêng".
Vì sao lại là Solomon
Solomon là vị vua thứ ba của vương quốc Israel thống nhất theo Kinh Thánh Hebrew, thường được đặt vào thế kỷ 10 trước Công nguyên; các nhà sử học vẫn tranh luận về mức độ lịch sử của những gì sách kể. Trong truyền thống Do Thái và Kitô giáo, ông là biểu tượng của sự khôn ngoan: sách Các Vua quyển 1, chương 3 kể ông xin Thiên Chúa ban cho tấm lòng biết lắng nghe để xét xử dân, thay vì xin giàu sang hay sống lâu. Truyền thống còn gán cho ông nhiều sách thuộc dòng văn chương khôn ngoan.
Nhưng cũng chính sách Các Vua quyển 1, chương 11, kể rằng về già Solomon có bảy trăm vợ và ba trăm cung phi, bị các bà kéo lòng sang thờ thần khác, và đất nước rạn nứt; sau khi ông mất, vương quốc chia đôi. Người khôn nhất trong mắt thiên hạ lại quản lý đời mình kém đến thế. Grossmann và Kross mượn hình ảnh ấy để đặt tên cho hiện tượng họ nghiên cứu. Đây là cách đặt tên mang tính minh hoạ, không nhằm đánh giá nhân vật lịch sử hay văn bản tôn giáo.
Thí nghiệm năm 2014
Nghiên cứu gồm nhiều thí nghiệm. Trong thiết kế chính, người tham gia, đều đang có người yêu hoặc đã kết hôn, được chia ngẫu nhiên làm hai nhóm:
- Nhóm "chuyện của mình": tưởng tượng người yêu của chính họ không chung thuỷ.
- Nhóm "chuyện của bạn": tưởng tượng người yêu của một người bạn thân không chung thuỷ với bạn ấy.
Sau đó, cả hai nhóm trả lời những câu hỏi về việc họ nghĩ chuyện sẽ diễn biến thế nào và nên xử lý ra sao. Câu trả lời được chấm theo các thành phần của lập luận khôn ngoan: thừa nhận giới hạn hiểu biết, nhìn từ góc người kia, tìm cách dung hoà, thấy rằng sự việc có thể thay đổi.
Kết quả: nhóm nghĩ về chuyện của bạn lập luận khôn ngoan hơn rõ rệt so với nhóm nghĩ về chuyện của mình. Tình huống giống hệt nhau, người tham gia được chia ngẫu nhiên nên không khác nhau về tính cách hay trí lực; chỉ khác ở chỗ chuyện ấy là của ai.
Nghiên cứu có cả nhóm người trẻ (khoảng 20–40 tuổi) và người lớn tuổi (khoảng 60–80 tuổi). Ở cả hai nhóm tuổi đều thấy khoảng cách giữa chuyện mình và chuyện người, nghĩa là tuổi tác và từng trải không tự xoá được nghịch lý này.
Phần thứ hai của nghiên cứu mới là phần gây chú ý nhất: khi người tham gia được hướng dẫn nghĩ về chuyện của mình từ góc nhìn của người ngoài, khoảng cách giữa chuyện mình và chuyện người biến mất. Kỹ thuật này gọi là tự xa cách và được bàn riêng trong bài kế tiếp.
Vì sao chuyện mình thì mờ
Nghiên cứu của Grossmann và Kross cho thấy hiện tượng có thật, nhưng chưa giải thích trọn vì sao. Các nhà tâm lý học đưa ra vài lý do, thường đi cùng nhau:
Cảm xúc lấn át
Khi chuyện xảy ra với mình, cảm xúc như giận, sợ, tủi thân dâng lên mạnh và chiếm chỗ của suy nghĩ. Người ta quay lại một ý duy nhất, kiểu "sao họ dám làm vậy với mình", thay vì xét các khả năng khác.
Có quyền lợi trong kết quả
Với chuyện của người khác, mình không mất gì dù kết quả ra sao, nên dễ nhìn công bằng. Với chuyện của mình, mỗi cách giải thích đều kéo theo hệ quả cho bản thân: thừa nhận mình có lỗi thì đau, nên trí óc tự động né cách giải thích ấy.
Khoảng cách tâm lý
Theo thuyết "mức độ diễn giải" của Yaacov Trope và Nira Liberman (bài tổng quan năm 2010 trên Psychological Review), những gì ở xa ta về thời gian, không gian hay quan hệ được ta nghĩ tới một cách khái quát, nhìn được bức tranh lớn. Những gì gần thì được nghĩ tới bằng chi tiết cụ thể. Chuyện của mình là gần nhất, nên dễ bị chìm trong chi tiết và mất bức tranh lớn.
Nghịch lý Solomon trong đời sống và nghề nghiệp
Trước khi có tên khoa học, nhiều nghề đã có quy tắc để tránh hiện tượng này:
| Lĩnh vực | Quy tắc hoặc câu nói | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Y khoa | Bộ quy tắc đạo đức của Hiệp hội Y khoa Hoa Kỳ khuyên bác sĩ nhìn chung không nên tự điều trị cho mình hoặc người nhà, trừ trường hợp khẩn cấp hay việc nhỏ | Tình cảm có thể làm sai lệch phán đoán chuyên môn |
| Luật | Câu ngạn ngữ tiếng Anh thế kỷ 19: người tự làm luật sư cho mình là có một kẻ ngốc làm thân chủ | Người trong cuộc khó bảo vệ mình một cách tỉnh táo |
| Tư pháp | Nguyên tắc thẩm phán phải từ chối xét xử vụ án có liên quan tới bản thân hoặc người thân | Không ai nên làm quan toà cho chính mình |
| Đời thường Việt Nam | "Bụt chùa nhà không thiêng", "dao sắc không gọt được chuôi" | Giỏi việc người, vụng việc mình |
Câu "dao sắc không gọt được chuôi" diễn tả rất trúng nghịch lý Solomon: không phải con dao cùn, mà là nó không quay lại được để gọt chính nó.
Nghịch lý này nói gì về khôn ngoan
Phát hiện của Grossmann và Kross có một hệ quả quan trọng cho cách hiểu khôn ngoan. Nếu cùng một người, trong cùng một ngày, có thể khôn ngoan với chuyện bạn và kém khôn ngoan với chuyện mình, thì khôn ngoan không phải là thứ người ta "có" hay "không có" một lần cho mãi mãi. Nó phụ thuộc vào vị trí ta đứng khi nhìn vấn đề.
Điều này cũng giải thích vì sao những người hay được hỏi ý kiến vẫn có thể rối tung với chuyện nhà mình, và vì sao điều đó không làm lời khuyên của họ kém giá trị. Họ không giả dối; họ chỉ là người, và đứng gần chuyện của mình quá.
Cần lưu ý: như nhiều kết quả trong tâm lý học xã hội, độ lớn của hiệu ứng này cần thêm các nghiên cứu lặp lại với mẫu lớn và ở nhiều nền văn hoá. Hiện tượng chung, tức là ta nghĩ tỉnh hơn về chuyện người khác, được nhiều nghiên cứu khác ghi nhận theo những cách khác nhau, nhưng con số cụ thể của từng nghiên cứu không nên được coi là định luật.
Góc nhìn hôm nay: dùng nghịch lý để tự giúp mình
Biết mình có nghịch lý Solomon là biết mình có một nguồn khôn ngoan sẵn có: chính cái cách mình khuyên người khác. Có thể dùng nó theo ba bước:
- Đổi vai: khi gặp chuyện khó, tự hỏi "nếu bạn thân của mình gặp đúng chuyện này và kể với mình, mình sẽ nói gì với bạn ấy?". Viết câu trả lời ra giấy.
- So sánh: đặt lời khuyên ấy cạnh điều mình đang định làm. Chỗ nào khác nhau là chỗ cảm xúc đang lấn át.
- Chờ một nhịp: với quyết định lớn, đừng quyết ngay khi cảm xúc đang cao. Ngủ một đêm cũng là một cách tạo khoảng cách.
Người muốn đọc gốc có thể tìm bài "Exploring Solomon's paradox" của Grossmann và Kross năm 2014 trên Psychological Science. Sách Chatter (2021) của Ethan Kross kể lại nghiên cứu này bằng lối viết phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Nghịch lý Solomon là gì?
Là hiện tượng người ta suy nghĩ khôn ngoan hơn về rắc rối của người khác so với rắc rối của chính mình. Igor Grossmann và Ethan Kross đặt tên và chứng minh bằng thí nghiệm trong nghiên cứu năm 2014 trên Psychological Science.
Vì sao gọi là nghịch lý Solomon?
Vua Solomon trong Kinh Thánh Hebrew nổi tiếng khôn ngoan khi xét xử cho người khác, nhưng theo sách Các Vua quyển 1 chương 11, đời riêng của ông về già có nhiều quyết định dẫn tới rạn nứt đất nước. Tên gọi chỉ mang tính minh hoạ cho hiện tượng.
Làm sao để suy nghĩ về chuyện của mình khôn ngoan như chuyện người khác?
Nghiên cứu của Grossmann và Kross cho thấy khi người ta nghĩ về chuyện của mình từ góc nhìn người ngoài, khoảng cách biến mất. Cách đơn giản là tự hỏi mình sẽ khuyên bạn thân thế nào nếu bạn ấy gặp đúng chuyện này.
Người lớn tuổi có tránh được nghịch lý Solomon không?
Không. Trong nghiên cứu năm 2014, cả nhóm người trẻ và nhóm người lớn tuổi đều suy nghĩ khôn ngoan hơn với chuyện của bạn so với chuyện của mình. Từng trải không tự xoá được khoảng cách này; cách làm nó biến mất là chủ động nhìn chuyện của mình từ xa.
"Dao sắc không gọt được chuôi" có liên quan gì tới nghịch lý Solomon?
Câu tục ngữ này diễn tả đúng tinh thần của nghịch lý: người giỏi giúp người khác chưa chắc tự giải quyết được việc của mình, không phải vì kém mà vì đứng quá gần vấn đề.
