Thái căn đàm của Hồng Ứng Minh: lời khuyên sống từ chuyện rễ rau

Thái căn đàm (菜根譚, "Chuyện rễ rau") là tập tuỳ bút khuyên sống của Hồng Ứng Minh, một nho sĩ cuối đời Minh ở Trung Hoa, ra đời khoảng những năm Vạn Lịch (cuối thế kỷ 16 – đầu thế kỷ 17). Sách gồm vài trăm đoạn ngắn, phần lớn viết theo lối câu đối, pha trộn Nho, Phật và Đạo để bàn chuyện giữ mình giữa đời, ứng xử với người, sống thanh đạm. Tên sách lấy từ một câu đời Tống: người nhai được rễ rau thì trăm việc đều làm được.

Hồng Ứng Minh là ai

Về tác giả, sử liệu còn rất ít. Hồng Ứng Minh (洪應明), tự Tự Thành, hiệu Hoàn Sơ đạo nhân, sống vào cuối đời Minh. Ông còn để lại một tập truyện về các nhân vật Phật giáo và Đạo giáo, cho thấy ông am hiểu cả ba dòng tư tưởng. Ngoài ra gần như không có gì chắc chắn về quê quán, chức tước hay năm sinh năm mất. Những trang mạng kể chi tiết đời ông thường không có nguồn.

Bản Thái căn đàm đời Minh có bài tựa của Vu Khổng Kiêm, một quan chức cùng thời, là dấu vết cụ thể nhất cho thấy sách lưu hành từ thời ấy.

Vì sao gọi là "rễ rau"

Trong sách Tiểu học do Chu Hy biên soạn đời Tống có ghi lời Uông Tín Dân (Uông Cách): "Nhân thường giảo đắc thái căn, tắc bách sự khả tố", nghĩa là người ta thường nhai được rễ rau thì trăm việc đều làm được. Rễ rau là thứ cứng, nhạt, ăn khi nghèo. Người chịu được cái nhạt, cái khó ấy thì không bị cám dỗ của sang giàu sai khiến, nên làm được việc lớn.

Hồng Ứng Minh lấy hình ảnh ấy làm tên sách, ngụ ý những lời trong sách cũng như rễ rau: không đậm đà, không ngọt, nhưng nhai lâu thì thấy vị.

Hai dòng văn bản: bản Minh và bản Thanh

Vì có hai dòng văn bản, số thứ tự các đoạn khác nhau tuỳ bản. Khi trích, nên ghi rõ dùng bản nào. Bài này dẫn theo bản Minh.

Những đoạn tiêu biểu

Đoạn mở đầu: cô đơn một thời và thê lương muôn thuở

Bản Minh mở bằng câu: "Thê thủ đạo đức giả, tịch mịch nhất thời; y a quyền thế giả, thê lương vạn cổ". Nghĩa là: người giữ đạo đức chỉ cô quạnh một thời, kẻ nương dựa quyền thế thì thê lương muôn đời. Câu đặt nền cho cả sách: chọn sống thẳng có thể thiệt trước mắt, nhưng về lâu dài mới đứng được.

Chừa một bước cho người đi

"Kính lộ trách xứ, lưu nhất bộ dữ nhân hành; tư vị nùng đích, giảm tam phân nhượng nhân thị". Đường hẹp thì chừa một bước cho người khác đi; món ngon đậm thì bớt ba phần nhường người ta nếm. Đây là kiểu khôn ngoan rất phương Đông: không giành hết phần, để đường lui cho người và cho mình.

Vị thật chỉ là nhạt

"Nùng phì tân cam phi chân vị, chân vị chỉ thị đạm; thần kỳ trác dị phi chí nhân, chí nhân chỉ thị thường". Béo, cay, ngọt không phải vị thật, vị thật chỉ là nhạt; người kỳ lạ khác thường không phải bậc chí nhân, chí nhân chỉ là người bình thường. Câu này đi ngược thói quen tôn sùng người xuất chúng, và rất hợp với tên sách.

Gió qua rặng trúc

Một đoạn nổi tiếng tả gió thổi qua rặng trúc thưa, gió qua rồi trúc không giữ tiếng; nhạn bay qua đầm lạnh, nhạn đi rồi đầm không giữ bóng. Người quân tử cũng vậy, việc tới thì tâm mới hiện, việc qua thì tâm theo đó mà trống. Đây là ý gần với Thiền: xử lý trọn việc trước mắt rồi buông, không ôm theo.

Ba dòng tư tưởng trong một cuốn sách

• Nho: giữ đạo đức, tu thân, biết trách nhiệm với người khác, không nương quyền thế.
• Đạo: sống thuận tự nhiên, quý cái nhạt, cái bình thường, lui một bước.
• Phật: nhìn thấu vinh nhục được mất, việc qua thì buông.

Sự pha trộn này là đặc điểm của giới nho sĩ cuối Minh, khi trào lưu "tam giáo đồng nguyên" (ba đạo cùng một gốc) đang thịnh. Thái căn đàm không đứng hẳn về phía nào, mà lấy từ mỗi bên một chút để trả lời câu hỏi rất cụ thể: sống giữa một xã hội nhiều cám dỗ và bất công thế nào cho khỏi hỏng mình.

Chỗ dễ sai: câu "sủng nhục bất kinh"

Câu hay được trích nhất trên mạng với cái nhãn "Thái căn đàm" là: "Sủng nhục bất kinh, nhàn khán đình tiền hoa khai hoa lạc; khứ lưu vô ý, mạn tuỳ thiên ngoại vân quyển vân thư" (vinh nhục chẳng sợ, thong thả ngắm hoa nở hoa rụng trước sân; đi ở không bận lòng, mặc theo mây cuộn mây tan ngoài trời). Câu này hay và đúng tinh thần sách, nhưng giới nghiên cứu thường dẫn nó từ một tập khác cùng thời là Tiểu song u ký, không phải từ Thái căn đàm. Bản thân việc ai soạn Tiểu song u ký cũng còn bàn. Khi trích, nên ghi rõ nguồn, hoặc ít nhất đừng khẳng định đây là lời Hồng Ứng Minh.

Đây là một ví dụ điển hình của chủ đề khôn ngoan trên mạng: câu càng hay càng dễ bị gán cho cuốn sách nổi tiếng nhất có phong cách gần giống.

Thái căn đàm ở Nhật và ở Việt Nam

Bản Minh được truyền sang Nhật Bản, in lại thời Edo và trở thành sách gối đầu của nhiều người, từ giới tu hành tới giới kinh doanh thế kỷ 20. Ở Nhật, sách thường được đọc như cẩm nang giữ mình trong công việc và quan hệ.

Ở Việt Nam, sách có nhiều bản dịch và bản diễn giải, thường đi kèm nguyên văn Hán. Người Việt đọc thấy gần gũi vì nhiều ý trùng với tục ngữ của mình, như việc nhường một bước gần với tinh thần "Một điều nhịn chín điều lành".

Góc nhìn hôm nay

Thái căn đàm không phải sách về thành công. Nó là sách về giữ mình: giữ được cái nhạt khi người khác chạy theo cái đậm, chừa đường cho người khác khi mình có thể giành hết, buông một việc khi nó đã qua. Với người sống giữa áp lực so sánh hằng ngày, đó là thứ hiếm.

Một việc làm được: chọn câu "đường hẹp chừa một bước cho người đi" làm phép thử trong một tuần. Mỗi khi ở thế có thể giành phần hơn, trong cuộc họp, khi chia việc, khi tranh luận trong nhà, thử nhường "ba phần" và xem chuyện gì xảy ra. Ghi lại một hai lần làm được, và một lần không nên nhường. Ranh giới giữa nhường khôn và nhường hèn sẽ rõ hơn sau những lần thử ấy.